فرارو | تحلیل حجاریان از "لات‌های" سیاست و جامعه ایران
bato-adv
کد خبر: ۳۴۴۸۹۳
تاریخ انتشار: ۰۸:۴۰ - ۲۷ دی ۱۳۹۶

 سعید حجاریان در یادداشتی که روزنامه شرق منتشر کرده نوشته است: منتقدان سینما، فیلم قیصر را سرفصل نوینی در فیلمفارسی تلقی کرده و بر همین مبنا سینمای ایران را به ماقبل و مابعد قیصر تقسیم می‌کنند. این نگاه متعاقبا در جامعه نیز وجود داشته است، چنانکه دیدیم پس از اکران فیلم، تیپ قیصری شامل مدل مو، کفش پاشنه‌خواب و... میان بعضی جوانان تبدیل به مد روز شد.

من این فیلم را چندان قابل تمیيز با سایر فیلمفارسی‌ها نمی‌بینم اما معتقدم آقای کیمیایی نویسنده و کارگردان قیصر، در اثر خود بصیرت‌هایی به انسان داده است که مایلم درباره آنها نکاتی را ذکر کنم.

صاحب این اثر سعی داشته فیلم را در بستری از فرهنگ جاهلی و عیاری تهیه کند. فرهنگی که برای مردم ما ملموس است. گذر لوطی صالح، عیار، زورخانه، خالکوبی، حمام عمومی، قهوه‌خانه، آب‌ توبه، نشانده، تیزی، طوق-پاتوق، نخل-پانخل، علامت‌کشی و بسیاری از مفاهیم دیگر در فرهنگ ما وجود داشته و کیمیایی از این سمبل‌ها استفاده کرده است و برای تأثیر بیشتر از موسیقی همراه با زنگ و تنبک زورخانه اسفندیار منفردزاده کمک گرفته تا بیننده جامعه آن روز ایران را هرچه بیشتر با فیلم مأنوس کند.

اما به نظر من نکته مهم این فیلم نشان‌دادن تغییر نسلی است که در میان لوطی‌ها رخ داده است. کیمیایی تلاش کرده است سه نسل از لوطی‌ها را به بیننده معرفی کند. نسل‌ اول، «خان‌دایی» با بازی جمشید مشایخی ا‌ست که در زمره عیاران به‌شمار می‌رود. وی به‌کلی غلاف کرده است و در گوشه خانه روزگار سپری می‌کند؛ شاهنامه می‌خواند و دیگران را به فتوت و جوانمردی نصیحت می‌کند. وی زمانی سردمدار محله بوده و به قول خود آجر را از داخل دیوار بیرون می‌کشیده اما با تغییر رویکرد، سال‌هاست که به‌عنوان محتشمی در محله شناخته می‌شود و به امر خیر و رتق‌ و فتق امور مردم می‌پردازد. شاید بتوان گفت مثال اعلای او پوریای ولی است که همه این صفات را در خود جمع کرده است. البته کتاب داش‌آکل صادق هدایت نیز همین تصویر را از این نسل از لوطی‌ها نمایش می‌دهد.

نسل بعدی، «فرمان» با بازی ناصر ملک‌‌مطیعی است. وی قصاب محله است. فرمان به زیارت خانه خدا رفته و عهد کرده است که دیگر دست به چاقو نبرد اما هنوز رگ انتقام‌جویی در وجودش هست و سعی دارد با روش‌های منصفانه اما غیرقانونی حق خود را بستاند. البته محیط آنها نیز به‌گونه‌ای نیست که قانون‌بردار باشد؛ زیرِ گذر جایی است که پلیس در آنجا نقشی ندارد و اگر دارد سیستم قضائی به‌حدی فاسد است که امیدی به آن نمی‌رود و هرکس به خود حق می‌دهد رأسا داد خود را بستاند بنابراين هرکس برای خود قاضی، دادستان و مأمور اجرای حکم است. نمونه این وضعیت را در شیکاگو دهه ٢٠ میلادی، سیسیل پیش از جنگ دوم جهانی یا بعضی کشورهای آمریکای لاتین و آسیایی امروز مشاهده می‌کنیم. فرمان در فیلم با افرادی مواجه می‌شود که مقید به هیچ قراردادی ولو نانوشته نیستند و او که می‌خواهد منصفانه و با اصول جدید خود با آنها دربیفتد، بدل به قربانی فیلم می‌شود.

نسل سوم، «قیصر» با بازی بهروز وثوقی است که دیگر نمی‌توان به او لوطی گفت. وی مرزهای لوطی‌گری را رد کرده و عملا لاشخور شده است. وی به هیچ ادبی پایبند نیست و همه ملاهی و مناهی را مرتکب می‌شود ،عملا با خان‌دایی نیز در می‌افتد و متلک‌بارانش می‌کند و شاید هم در گوشه ذهنش او را بی‌غیرت، بزدل و ترسو می‌داند.

قیصر به پیگیری قانونی قتل خواهر و برادرش تن نمی‌دهد و خود رأسا دست به کار شده و با چاقو مرتکب سه قتل می‌شود و دشمنان خانوادگی را به طرز فجیعی از پای درمی‌آورد که عبرت سایرین شود.

غرض از ذکر اين نکات این است که در تاریخ معاصر ایران با انواعی از این تیپ‌‌‌ها سروکار داشته‌ایم که برای نمونه می‌توان از هفت‌کچلان، طیب، رمضان یخی، شعبان جعفری و بسیاری دیگر که لازم نیست به نام ‌آنها اشاره شود، یاد کرد. بعضی‌ از اینها به نسل اول تعلق داشتند، بعضی به نسل دوم و بعضی به نسل سوم.

در میان گروه‌های سياسي نیز می‌توان نوعي دسته‌بندي را سراغ گرفت؛ نسل اول که فتوت و مروت داشته‌اند، شاید بهترین نمونه آنها حاج‌مهدی عراقی باشد که سعی داشت گروه‌های دوم و سوم را نیز به راه بیاورد، به‌گونه‌ای که آنها را سیاسی کند و در خدمت نهضت قرار دهد. ملاقات وی با طیب حاج رضایی که بعدها به یکی از یاران امام تبدیل شده و به دست شاه تیرباران شد، نمونه‌ای از فعالیت‌های وی است. خاطرات وی نیز که با عنوان «ناگفته‌ها» منتشر شده، بسیار صادقانه و بی‌پیرایه نوشته شده است و یکی از منابع تاریخی در این زمینه به شمار می‌رود.

گمان نرود جریان‌هاي سياسي در ایران فقط نسل اول را پرورش داده است. متأسفانه این جریان نسل دوم و سوم نیز داشته است. هنوز بعضی از آنها دروغ‌بستن به رقبا را فریضه دانسته و حتی بهتان و تهمت را نیز سرلوحه کار خود قرار می‌دهند و ادله شرعی برای عمل‌شان اقامه می‌کنند. نسل سوم آنها، همین گروه‌های خودسر هستند که در عمل و کلام به هیچ‌‌چیز پایبند نیستند. لازم به ذکر است لوطی‌گری در جنس مذکر خلاصه نمی‌شود و می‌توان به نمونه‌هایی از زنان نیز اشاره کرد. برای مثال، در دادگاه دکتر مصدق شاهد هستیم ملکه اعتضادی را که فردی معلوم‌الحال بود، به دادگاه می‌آورند. وی که همراه کودتاچیان بوده است، مصدق را هدف جملاتی تند قرار می‌دهد و می‌گوید: «یک پیرمرد سیاسی که مملکت را به پرتگاه سقوط کشانده، نباید در دادگاهی که به خیانت‌های او رسیدگی می‌کند، بترسد و بلرزد». البته مصدق نیز پاسخی درخور به او می‌دهد و می‌گوید: «... خانم! منارجنبان اصفهان، قرن‌هاست می‌لرزد و هنوز پابرجاست».

اما چرا نسل اول فتیان نتوانست بر نسل‌های بعدی اثر بگذارد؟ دراین‌باره می‌توان چند علت را برشمرد. اولین آنها رشد بی‌رویه جمعیت است. حد فاصل سال‌های منتهی به انقلاب، جمعیت افزایش یافت و این موضوع باعث شد انتقال تجربه به‌خوبی صورت نگیرد. اساسا یکی از دلایل شکاف نسلی عدم ارتباط نسل قبلی با نسل بعدی است که یکی از عواملش تکثیر اولاد است. یعنی پدران فرصت ندارند تجربه زیسته خود را به فرزندان منتقل کنند. دومین علت را می‌توان در ضعف دستگاه مسئول رسيدگي و پلیس سراغ گرفت که هرکس ناامید از دستگاه رسمی است، به خود اجازه می‌دهد سرخود عمل کند و شخصا دست‌به‌کار شود. سومین دلیل به برخي فتاوای شاذ بازمی‌گردد.

امروز این پدیده گسترش یافته و لات‌ها لزوما سیاسی نیستند. جامعه ما با مسائلی همچون بحران فروپاشی خانواده و مواد مخدر توهم‌زا و حاشیه‌نشینی روبه‌روست و شاهد هستیم در مناطقی که این عناصر با یکدیگر پیوند خورده‌اند، پلیس امكان ورود و کنترل ندارد. از این گذشته اسیدپاشی و انتقام‌جویی رواج گسترده یافته که گاه اخبار آن به جامعه منتقل می‌شود. این‌ موارد و نمونه‌هایی دیگر باعث رواج هولیگانیسم و وندالیسم شده‌ و بر مشکلات جامعه افزوده‌اند. راه شکستن این فضا، اصلاح و مقیدشدن کلام و عمل نیروهای دست بالا است که اگر چنین شود، لات‌بازی و خودسری در پایین از میان می‌رود.

بنده خدا
Iran, Islamic Republic of
۱۲:۵۸ - ۱۳۹۶/۱۰/۲۷
جاهل از جهل می آید . جاهل های قدیمی اما رسم و قوانین نانوشته خود را داشتند که رگه های نیرومندی از جوانمردی و عیاری در آن وجود داشت . اما به مرور از بین رفت. در 4 دهه اخیر به کل نابود شد و از آن لات ها فقط نسل شعبان بی مخ هایش به جا مانده است . لات هایی چون شعبان بی مخ ها همیشه دستمایه قدرت در مواقع ضروری برای سرکوب و ارعاب بوده اند و هستند. نسل جوانمرد آنها در این 4 دهه مرد و تمام شد و نسل اوباش و بی مخ و ناجوانمرد گسترش یافت .
ناشناس
Iran, Islamic Republic of
۱۲:۵۶ - ۱۳۹۶/۱۰/۲۷
تحلیل دقیقی نبود و سطحی بود . شما خودسرها را با قیصر مقایسه میکنی . قیصر اگر به روشهای قدیمی دایی اش اعتقاد نداشت اما ظلمی که به خواهرش و برادرش شد و همچنین امید نداشتن به پلیس باعث شد تا با نامردان مثل خودشان مقابله به مثل کند و حقشان را کف دستشان بگذارد . اما از خود سرها حقی خورده نشده بلکه همان لاشخورهایی هستن که به نفع یک جریان سیاسی و سرکوب مخالفان آن جریان هر موقع که لازم باشد به میدان میایند چون یا جیره بگیرند یا منافعی دارند و هیچ پدرکشتگی یا خورده شدن حقی از طرف جریان مقابل ندارند و رعایت هیچ مصلحتی نمیکنند چه خوابگاه دانشجویان باشد و چه سفارتخانه رسمی . هیچ اصولی هم ندارند یک روز برای احمدی نژاد نعره میزنند و یک روز علیه او شعار میدهند ....
محمد
Iran, Islamic Republic of
۱۲:۱۱ - ۱۳۹۶/۱۰/۲۷
من نمی دانم شما نسبتا" یک خبر گزاری بی طرف هستید هر جا صحبت امثال حجاریان هست ، نشر می دهید ولی نامه منطقی ومعقول آقای نقدی به رئیس جمهور محترم را نشر نمی دهید؟!!!!
ح.ل
United Kingdom
۱۱:۳۶ - ۱۳۹۶/۱۰/۲۷
سرجدتان بگذارید این قیصر در همان زباله دانی تاریخ سینما بماند.
ناشناس
Iran, Islamic Republic of
۱۱:۲۰ - ۱۳۹۶/۱۰/۲۷
شما کجای داستانی آقای حجاریان؟
انتشار یافته: ۱۱
هادی
Iran, Islamic Republic of
۰۹:۳۷ - ۱۳۹۶/۱۰/۲۷
متأسفم برای کسی که تحلیل سیاسی می نویسد اما حتی قادر به درک ساده یک فیلم نشده است. اگر کسی این قدر ابتدایی و سطحی در مورد یک فیلم قضاوت می کند که خواننده فکر می کند گویا نویسنده اساسا فیلم را ندیده! چطور ممکن است درک درستی از سیاست داشته باشد.!!!
يك ايراني
Germany
۰۹:۵۸ - ۱۳۹۶/۱۰/۲۷
مطلب چندان منسجم و دقيق و قوي اي نيست
ناشناس
Iran, Islamic Republic of
۱۰:۱۸ - ۱۳۹۶/۱۰/۲۷
بسیار تحلیل به جا و منطقی بود...ایشون به مثابه ی یک خردمند با بینش عمیق و شگرف خود چراغ راه جامعه هست...در تایید ایشون همین بس که مخالفان نتوانستند با قلم و منطق بر اندیشه ایشان چیره شوند دست به اسلحه شدند...
كمال
Iran, Islamic Republic of
۱۰:۴۳ - ۱۳۹۶/۱۰/۲۷
بعنوان يك اصلاح طلب مفتخرم از اينكه آقاي حجاريان را تئوريسين اين جريان لقب داده اند. اشاره به فيلم قيصر و تحليل شخصيتهاي آن و مقايسه با وضع سياسي موجود فقط از كسي مثل ايشان انتظار ميرود. در مقابل و در مقام پاسخگويي از جريان اصولگرا تقاضا دارم فيلم گاو را تحليل كنند.
ناشناس
Iran, Islamic Republic of
۱۱:۰۳ - ۱۳۹۶/۱۰/۲۷
"مقیدشدن کلام و عمل نیروهای دست بالا " مشکل اساسی همین است.اگر گردش قدرت در بالاترین سطوح نظام اتفاق میافتاد سیستم فاسد و سفله پرور و قداره بند شکل نمی گرفت.اگر شفافیت مالی و سیاسی در راس هرم قدرت وجود داشت، کسی به خود اجازه نمی داد هر غلطی به نام انقلاب و اسلام انجام دهد.
ناشناس
Iran, Islamic Republic of
۱۱:۱۵ - ۱۳۹۶/۱۰/۲۷
هم وغم مردان سیاست گفتاردرمانی شده بدون زحمت مطالعه آماری وتطبیقی وبدون ارائه راهکاری درخورزمان حاضرمسائل بانکی تولیدکاربرای تحصیلکرده هامسائل بیشمارزنان ازعدم دریافت شناسنامه برای فرزندتاحضوردرمیادین ورزشی
مجله فرارو
پرطرفدارترین عناوین